از ايمانشان به طرف كفر بروند . و چطور چنين فرضى ممكن نيست ، و حال آنكه خداى تعالى كسانى را سراغ داده كه از ايمانى قوى دست برداشته و به طرف كفر گرائيده‌اند ، مانند آن كسى كه در آيه « وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناه آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَه الشَّيْطانُ فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناه بِها وَلكِنَّه أَخْلَدَ إِلَى الأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواه » « 1 » داستانش را آورده . و نيز آيه « إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً . . . » « 2 » و آيات بسيارى ديگر كه در آنها متعرض كفر بعد از ايمان شده ، همه وجود چنين مرتبه اى از ايمان را ممكن مىدانند ، پس چه مانعى دارد كه اعتقاد ، ما دام كه اعتقاد است و به مرحله اوج نرسيده از قلب زايل شود . بله ، آن ايمان مستقر و اعتقاد راسخ است كه ديگر ممكن نيست از بين برود و خدا هم در باره اش فرموده : « مَنْ يَهْدِ اللَّه فَهُوَ الْمُهْتَدِي » « 3 » و نيز فرموده : « فَإِنَّ اللَّه لا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ » « 4 » . و جمله * ( « إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طائِفَةً » ) * دلالت دارد بر اينكه منافقين نامبرده و مورد گفتگوى اين آيات ، عده زيادى بوده‌اند و كلمه عذاب برايشان حتمى شده ، و ديگر قابل برگشت نبوده‌اند حال ، اگر بخاطر پاره اى مصالح عده اى از ايشان مورد عفو قرار گيرند ، بارى ، بقيه بايد عذاب شوند ، آنچه از نظم و سياق آيه استفاده مىشود اين است . و به عبارت ديگر در اين جمله رابطه اى كه ميان شرط ( إن ) و جزا ( نعذب ) هست در حقيقت رابطه ايست تبعى و طفيلى و اصل آن رابطه اى است كه ميان جزا و يك امر ديگرى برقرار است كه شرط متعلق آن است ، و آن اين است كه عذاب بر همه آنان واجب است ، حال اگر بعضى از ايشان عفو شوند بقيه بدون تخلف عذاب خواهند شد .

--> ( 1 ) حكايت آن كس را كه آيه هاى خويش به دو تعليم داديم پس برهنه گشت ( و بيرون شد ) از آنها و شيطان بدنبالش افتاد و در نتيجه از گمراهان گرديد براى اينان بخوان و اگر ما به مشيت خود مىخواستيم با آن آيات او را رفعت مقام مىبخشيديم و ليكن او به زمين فرو ماند و پيرو هواى نفس گرديد . سوره اعراف آيه 175 و 176 ( 2 ) كسانى كه ايمان آورده و سپس كافر شدند ، و باز ايمان آوردند و سپس كافر شدند و در اين بار كفر بيشترى ورزيدند چنين انتظارى نداشته باشند كه خداوند ايشان را بيامرزد و نه اينكه براهى هدايت كند . سوره نساء آيه 137 ( 3 ) هر كه را خدا هدايت كند هم اوست كه هدايت يافته . سوره اعراف آيه 178 ( 4 ) خداوند كسى را كه گمراهش كند هدايت نمىكند . سوره نحل آيه 37